In het kader van doordachte preventie van eet- en gewichtsproblemen

Inleiding
Meer dan de helft van de Vlaamse jongeren voelen zich niet zo goed in hun lichaam en denken dat ze te dik zijn. Deze cijfers liggen veel hoger dan het percentage jongeren dat daadwerkelijk te veel weegt (HBSO studie). Ook Europa plaatst het onbehagen rond zichzelf en hoe men eruit ziet voorop. Lichaamsontevredenheid is overal in Europa sterk oplopend en een laag zelfbeeld en lichaamsbeeld vormen een sterke bedreiging voor mentale gezondheid. Het is een risicofactor bij eet- en gewichtsproblemen, maar ook bij depressie, verslaving, en andere geestelijke gezondheidsproblemen.
Recent kwamen heel wat nieuwe inzichten die een sterke aanvulling kunnen bieden in de herziening van de eindtermen. Onderstaand voorstel tot aanpassing van de vakoverschrijdende eindtermen vertrekt vanuit de huidige internationale aanbevelingen i.v.m. doordachte preventie van eet- en gewichtsproblemen. Onderzoek toont aan dat men voorzichtig moet omspringen met het belichten van symptomen of effecten van eetstoornissen, net omdat het de prevalentie ervan kan doen toenemen. Regelmatige aandacht voor symptomen en ziek gedrag kunnen uiteindelijk normatief en zelfs ziekmakend werken.
Men pleit ervoor om niet het probleemgedrag maar gezond opgroeien te versterken en bij jongeren preventie te richten op: (1) uitbouwen van een positief zelfbeeld (2) verhogen van  mediaweerbaarheid en (3) versterken van contacten met leeftijdsgenoten en gevoelens van verbondenheid. Deze drie aspecten zijn belangrijk ter preventie van zowel overgewicht als eetproblemen, maar ook heel wat andere geestelijke gezondheidsproblemen.
Concreet betekent dit dat we in de klas geen les geven over eet- of gewichtsproblemen, maar in de aandacht zetten wat iedereen vooruit helpt bij het opgroeien: Het leren vinden van een positieve zelfwaardering en lichaamsbeleving.
Deze aanbevelingen kunnen zeker passen in het pakket vakoverschrijdende eindtermen. Na een selectie van relevante eindtermen concretiseren we concrete voorstellen tot aanpassing.

Relevante eindtermen
MENS EN MAATSCHAPPIJ – kleuters
Ik en mezelf
Kleuters:
-    tonen in concrete situaties voldoende zelfvertrouwen in eigen mogelijkheden.

MENS EN MAATSCHAPPIJ – lager onderwijs
Ik en mezelf
De leerlingen:
-    tonen in concrete situaties voldoende zelfvertrouwen, gebaseerd op kennis van het eigen kunnen.

VOET SECUNDAIR
Kritisch denken    
De leerlingen:
-    kunnen gegevens, handelwijzen en redeneringen ter discussie stellen a.d.h. van relevante criteria.
-    zijn bekwaam om alternatieven af te wegen en een bewuste keuze te maken.    
-    kunnen onderwerpen benaderen vanuit verschillende invalshoeken.    

Mediawijsheid    
-    gaan alert om met media.    
-    participeren doordacht via de media aan de publieke ruimte.

Zelfbeeld
-    verwerven inzicht in de eigen sterke en zwakke punten;    
-    ontwikkelen een eigen identiteit als authentiek individu, behorend tot verschillende groepen;

BURGERZIN  - 1e graad
Media
De leerlingen :
-    kunnen de invloed van de media op hun eigen denken en handelen illustreren en
kennen de mogelijkheden van het gebruik ervan ten voordele van de eigen
vorming.
-    kunnen een kritische houding aannemen ten aanzien van allerlei vormen van
berichtgeving.

GEZONDHEIDSEDUCATIE – 1e graad
Voeding:
De leerlingen:
-    kunnen aan de hand van een model een evenwichtige maaltijd samenstellen.
-    zien in hoe het voedingsgedrag beïnvloed wordt door reclame en sociale omgeving. Weten dat goede voedingsgewoonten de gezondheid bevorderen

Stress en emoties
De leerlingen :
-    kunnen onder begeleiding een negatieve stress-situatie bij zichzelf herkennen en hulp vragen. (A-stroom) weten dat gevoelens in bepaalde omstandigheden aanleiding kunnen geven tot het gebruiken van genots- en/of geneesmiddelen. (B-stroom)
-    leren omgaan met sociaal-emotionele en lichamelijke veranderingen in de puberteit.

GEZONDHEIDSEDUCATIE – 3e graad
Leefstijl en levenskwaliteit
De leerlingen :
-    nemen een kritische houding aan tegenover hun voedingspatroon en zijn bereid het aan te passen, rekening houdend met criteria voor een evenwichtige voeding binnen diverse voedingssystemen.
-    benoemen risicofactoren voor eetstoornissen en de gevolgen daarvan.
Voorstel eetexpert
In het kader van universele preventie van eetstoornissen, binnen de idee dat preventie aan niemand schade mag berokkenen (“do no harm” benadering), pleit Eetexpert ervoor om de eindterm uit de derde graad “benoemen risicofactoren voor eetstoornissen en de gevolgen daarvan” geschrapt wordt.
Eindtermen gericht op voedingspatroon kunnen behouden blijven als ze richten op gedrag (een goede eetstructuur met 3 maaltijden en 2 tussendoortjes) i.p.v. op ‘gezonde/goede’ en ‘ongezonde/slechte’ voedingsmiddelen.  Het is tevens nodig dat eindtermen rond voedingsgedrag gekaderd worden binnen gezonde leefstijl en niet gekoppeld worden aan gewichtsboodschappen.
Eindtermen rond zelfbeeld en mediaweerbaarheid moeten in alle graden/leerjaren voldoende aandacht krijgen. Deze zijn relevant doorheen de gehele schoolloopbaan.  
Verdere toelichting

GEZONDE LEVENSSTIJL
Aangezien boodschappen omtrent voeding, beweging en gewicht kunnen bijdragen tot een ongewenste preoccupatie, horen deze boodschappen zorgvuldig gecommuniceerd worden.  
Advies:
-    Richt de boodschap op het bevorderen van gezondheid en een gezonde levensstijl
-    Vermijd een focus op gewicht. Dit draagt bij tot overwaardering van gewicht en lichaamsvormen. Focus boodschappen op gedragsverandering (actieve levensstijl)
-    Bevorder respect voor diversiteit in lichaamsmaten en uitingen.

MEDIAWEERBAARHEID & KRITISCH DENKEN
Zet in op mediaweerbaarheid. Niet alleen verbale boodschappen, maar ook beelden hebben een grote impact op het lichaamsbeeld. Het lichaam van modellen in de media, mode en advertenties hebben een grote impact op het ideaalbeeld op vlak van lichaamsvormen. Zeker bij jonge meisjes.
Om eetstoornissen te voorkomen, zijn de volgende punten belangrijk:
Advies:
-    Maak leerlingen ervan bewust in welke mate de beelden gemanipuleerd werden. Inzicht in de rol van ‘photoshop’, digitale beeldbewerking, ….
-    Daag het schoonheidsideaal uit. Neem een positieve houding aan tegenover diversiteit lichaamsvorm en etniciteit.

ZELFBEELD & LICHAAMSBEELD
Uit internationaal onderzoek blijkt dat aan vele psychische problemen van jongeren (zoals eetstoornissen, depressie, middelenafhankelijkheid en pestgedrag) dezelfde risicofactoren ten grondslag liggen: een gebrek aan eigenwaarde & zelfwaardering. De beste preventie is zo ook gericht op het verbeteren van het eigenwaardegevoel en het ontwikkelen van zelfvertrouwen. Op deze manier ontwikkelen jongeren een positief zelfbeeld. Een positief zelfbeeld draagt bij om jongeren weerbaar te worden tegen misleidende beelden en boodschappen. Daarnaast beschermt een positief zelfbeeld hen tegen psychische problemen. Tot slot helpt het jongeren om zichzelf ten volle te ontplooien en realiseren.
Advies:
-    Bevorder een positief lichaamsbeeld en een goed welbevinden.
-    Werk aan een omgeving waarin personen zich goed voelen over hun lichaam en er ook zorg voor leren dragen.
-    Gebruik positieve boodschappen om de ontwikkeling naar een positief lichaamsbeeld, realistische en gezonde fysieke doelen te bevorderen.
-    Benadruk het belang van goede sociale contacten en draag hiertoe bij
-    Help de leerlingen een breed arsenaal aan vaardigheden te verkrijgen die hen in staat stellen om te gaan met diverse problemen
-    Stimuleer de ontwikkeling van verschillende deeldomeinen van het zelfbeeld waaruit zelfwaarde geput kan worden (sportieve vaardigheden, schoolse vaardigheden, sociale vaardigheden..), zodat het lichaamsbeeld geen overmatig belang krijgt in de zelfwaardering

Om psychische problemen te voorkomen, blijkt het veel effectiever  om in de klas meer aandacht te besteden aan een positief zelfbeeld en gezond gedrag, dan te focussen op problemen en symptoomgedrag.

Aanbod Eetexpert
Sinds 2006 zorgt het Kenniscentrum Eetexpert.be in samenwerking met Dove voor ondersteuning en lesmateriaal  voor leerkrachten van het secundair onderwijs die in hun klassen aan het werk willen gaan rond zelfwaarde en mediaweerbaarheid: een vorming van twee uur voor het leerkrachtenteam en het lespakket zijn gratis te bekomen bij kenniscentrum Eetexpert (info@eetexpert.be).

meer dan 2 jaar geleden - Kenniscentrum Eetexpert